Табеларни пресметувања (Microsoft Office Excel)

Програмите за табеларни пресметувања, како што е Microsoft Excel, се моќни дигитални алатки чија главна улога е да организираат, анализираат и визуелизираат податоци.

Замислете ги како паметна дигитална тетратка со квадратчиња која може сама да смета. Нивната основна работа е да внесат ред во хаосот од информации.

Клучните улоги се:

• Организација на податоци: Основната функција е да се внесат информации (текст, броеви, датуми) во структурирана табела, составена од редици (нумерирани) и колони (означени со букви). Пресекот на една редица и една колона се вика ќелија.

• Автоматски пресметки: Најголемата предност е можноста за автоматско извршување на математички операции. Со помош на едноставни операции или сложени формули, Excel може веднаш да собира илјадници броеви, да пресметува просек, проценти и многу повеќе. Ако промените еден број, резултатот автоматски се ажурира.

• Визуелизација на податоци: Тие овозможуваат сложените податоци и броеви да се претворат во лесно разбирливи графикони и дијаграми (на пр. столбест, кружен). Ова помага визуелно да се претстават резултати, трендови или споредби.

• Управување со податоци: Корисни се за креирање на секакви листи и евиденции, како на пример: правење буџети, следење на оценки, креирање распореди, водење евиденција на инвентар и слично.

---

Како се стартува Microsoft Office Excel

Еве ги најчестите начини:

Начин 1: Преку Start менито (најчест начин)

1. Кликнете на копчето Start (иконата со логото на Windows) во долниот лев агол на екранот.

2. Лизгајте низ листата со сите инсталирани програми подредени по азбучен ред.

3. Пронајдете ја папката Microsoft Office или директно програмата Excel (обично со зелена икона и буквата „X“).

4. Кликнете на неа за да ја стартувате.

Начин 2: Преку лентата за пребарување (најбрз начин)

1. Кликнете на иконата за пребарување (лупа) на лентата со задачи (Taskbar) или директно на Start менито.

2. Започнете да го пишувате зборот Excel.

3. Уште по првите неколку букви, програмата ќе се појави како најдобар резултат.

4. Кликнете на иконата на Excel за да ја отворите.

Начин 3: Преку икона на работната површина (Desktop)

• Доколку имате икона (кратенка, shortcut) од Excel на вашата работна површина, едноставно кликнете двапати на неа со левото копче од глувчето.

Што се случува потоа?
Откако ќе се стартува програмата, ќе се појави почетен екран каде што можете да изберете дали сакате да отворите веќе постоечки документ или да започнете нов. За да започнете со работа, одберете „Празна работна тетратка“ (Blank workbook).

 

Основни поими:

• Работна тетратка (Workbook): Целиот документ во Excel што го зачувуваме. Можеме да го замислиме како една тетратка со листови.

• Работен лист (Worksheet): Една страница или еден лист во работната тетратка. Долу можеме да видиме јазичиња со имиња како „Sheet1“, „Sheet2“ и можеме да додаваме нови листови.

• Колона (Column): Вертикален ред на ќелии. Колоните се означени со буквите од азбуката: A, B, C, D... (Наставникот со глувчето означува цела колона за визуелно да ја прикаже).

• Редица (Row): Хоризонтален ред на ќелии. Редиците се означени со броеви: 1, 2, 3, 4... (Наставникот означува цела редица).

• Ќелија (Cell): Основната единица во Excel – еден правоаголник каде што внесуваме податоци. Секоја ќелија има своја единствена адреса, која се добива со спој на буквата од колоната и бројот на редицата. На пример: А1, C5, F10. Активната ќелија е онаа што е моментално селектирана и има задебелена рамка.

• 
  

• Задача: Да креираме и уредиме прегледен распоред на часови.

  Чекор 1: Внесување на основните податоци

  1. Во ќелијата A1, напишете го насловот: Распоред на часови за VII-1/2/3.

  2. Во редицата 2, внесете ги деновите: во B2 Понеделник, во C2 Вторник и така натаму до Петок.

  3. Во колоната А (почнувајќи од A3), внесете ги броевите на часовите: 1. час, 2. час, 3. час.

  Чекор 2: Користење на Автоматско пополнување (Autofill)

  • Наместо рачно да ги пишувате сите часови, селектирајте ги ќелиите А3, А4 и А5. Во долниот десен агол на селекцијата ќе видите мало црно квадратче. Кликнете и повлечете надолу до 7. час. Excel автоматски ќе ги пополни останатите.

  Чекор 3: Форматирање на насловот

  1. Селектирајте ги ќелиите од A1 до F1.

  2. Од менито Home, кликнете на копчето Merge & Center (Спој и центрирај). Ќелиите ќе се спојат во една голема ќелија, а текстот ќе биде во средина.

  3. Променете ја големината на фонтот на 16 и направете го текстот Bold (задебелен).

  4. Со алатката Fill Color (Боја на позадина), обојте ја ќелијата со светло сина боја.

  Чекор 4: Форматирање на деновите и часовите

  1. Селектирајте ги сите денови (од B2 до F2). Поставете го текстот да биде Bold и центриран (Center).

  2. За да биде поинтересно, селектирајте ги повторно и од алатката Orientation (Ориентација), изберете Angle Counterclockwise (Текст под агол).

  3. Селектирајте ги часовите (од А3 до А9) и направете ги Bold.

  Чекор 5: Менување на димензии и додавање рамки

  1. Поставете го глувчето помеѓу колоните B и C горе кај буквите, додека не се претвори во двојна стрелка. Кликнете и повлечете за да ја зголемите ширината на колоната. Направете го истото за сите колони за да има доволно простор.

  2. Селектирајте ја целата табела (од А1 до F9).

  3. Од алатката Borders (Рамки), прво изберете All Borders (Сите рамки) за да се појават линии помеѓу сите ќелии.

  4. Потоа, повторно од истата алатка, изберете Thick Outside Border (Дебела надворешна рамка) за да ја истакнете целата табела.

  Чекор 6: Пополнување и финално уредување

  1. Пополнете го распоредот со неколку предмети.

  2. Изберете различни бои за позадина (Fill Color) за различни предмети (на пр. сите полиња со „Математика“ да бидат жолти, „Македонски јазик“ зелени итн.).

  3. Осигурете се дека сите податоци во табелата се порамнети во средината на ќелиите (селектирајте ги сите ќелии и кликнете Center и Middle Align).

Microsoft Office Word

 Форматирање на пасуси во Word

• Проред (Line Spacing):
• Растојанието меѓу редовите во документот се вика проред.
• Простор пред и после пасус (Space Before/After Paragraph):
• Пред и после секој пасус (параграф), може да се менува празниот простор, односно да се додава или да се отстранува
• Вовлекување (Indentation):
• За подобар изглед на текстот во документот, се прави најчесто вовлекување на  првиот ред од пасусот или пак на целиот пасус. 
• Боја и рамка на пасус (Shading/Borders):
• Додавање боја и рамка на пасус најчесто се користи за истакнување на важни пасуси.
• Боја во позадина на пасус се поставува во (Shading) и рамка околу пасус (Borders).

Функцијата за вовлекување во Word ви овозможува да форматирате документи, обезбедувајќи организирана и професионална презентација. Со вовлекување, можно е да се истакне почетокот на секој пасус, помагајќи му на текстот да изгледа поструктуиран. 

Како да се направи вовлекување на почетокот на секој пасус во Word? 

1. Стартувајте го Microsoft ⁢Word и отворете го документот што сакате да го вовлечете. Ова може да биде нов документ или веќе постоечки.

2. За почеток, изберете го текстот што сакате да го вовлечете. Ова може да се направи на два начина: можете да го означите целиот текст или само да ги изберете специфичните параграфи што сакате да ги вовлечете.

3. Следно, одете до јазичето „Дома“ на горната лента со алатки Во овој дел ќе најдете неколку групи опции за форматирање.

4. Во групата „Параграф“, ќе видите различни икони поврзани со порамнување, вовлекување и растојание Кликнете на иконата што покажува мала стрелка што покажува надесно за пристап до напредните опции за вовлекување.

5. Ќе се отвори скокачки прозорец наречен „Вовлекување и проред на пасуси“. Овде, можете да го поставите вовлекувањето и на првата линија од параграфот и на висечката алинеја, што е подлабоко вовлекување низ сите пасуси.

6. За да примените основна вовлекување на почетокот на секој пасус, одете во⁢ делот „Вовлекување“ и прилагодете ја вредноста во полето „Посебно“. Доколку сакате, можете да го штиклирате полето „Прва линија“ така што само првата линија од секој пасус е вовлечена.

7. Откако ќе ги изберете⁢ саканите⁢ опции, кликнете на копчето „OK“ за да го примените вовлекувањето на вашиот текст.

Со овие едноставни чекори, ќе можете да додавате вовлекување на почетокот на секој пасус во Word на технички и прецизен начин. Запомнете да ги приспособите опциите според вашите потреби и претпочитани поставки за форматирање за да го добиете посакуваниот резултат. Сега, ќе можете поорганизирана и професионална презентација на вашите документи во Microsoft Word.

• Вметнување слики (Images):
• Се вметнува слика од компјутер или од интернет.(Insert)
• Може да се промени големината на сликата, да се ротира и да се примени основна рамка.
• Текстуално обвиткување (Text Wrapping): Постојат повеќе опции за обвиткување на текст околу слика (Square, Tight, In Front of Text, Behind Text).
• Текстуални полиња (Text Boxes):
• текстуално поле се користи за текст кој е независен од главниот текст, за наслови, цитати.
• Може да се напише текст во него, да се промени неговата боја, рамка и позиција.
• Уметнички текст / WordArt:
• Се користи за креирање декоративен текст за наслови.

Вештачка интелигенција (ВИ)

Интелигенција е способност да учиме, да размислуваме, да решаваме проблеми. А дали компјутерите можат да бидат интелигентни?

Вештачка интелигенција (Artificial intelligence), или скратено ВИ (AI), е кога компјутер или машина имитира човечка интелигенција. Тоа значи дека програмираме компјутери да размислуваат, да учат и да решаваат проблеми, исто како што би правел човек.

 „Вештачка“ значи направена од човек, а „интелигенција“ се однесува на способностите што ги дискутиравме.



Примери за ВИ:

• Робот кој може да игра шах подобро од светски шампион. Тоа е ВИ!
• Телефон кој ја разбира вашата говорна наредба. Тоа е исто така ВИ.
• Робот кој може да си ја исчисти собата. Тој мора да знае што е ѓубре, каде да го стави, како да избегне препреки. Тоа е форма на вештачка интелигенција.

Примени на Вештачка Интелигенција во секојдневниот живот

ВИ е насекаде околу нас, дури и да не сме свесни за тоа! Ајде да видиме каде сѐ ја среќаваме.

• Паметни асистенти: Siri, Google Assistant, Alexa (како ни помагаат?).
• Препораки на YouTube/Netflix: „Како тие знаат што ќе ни се допадне да гледаме?“
• Автономни возила: Автомобили што сами возат (иако сѐ уште не се многу распространети, концептот е познат).
• Преведувачи: Google Translate (како помага да комуницираме?).
• Игри: Компјутерски игри со „паметни“ противници.
• Медицина: Како ВИ може да им помогне на лекарите да откријат болести?

Добри и лоши страни на Вештачката Интелигенција

Позитивно влијание:

• Ефикасност и брзина: „Компјутерите се многу брзи. Каде може тоа да ни помогне?“ (пример: брзо пребарување информации, автоматизација на здодевни задачи).
• Безбедност: „Може ли ВИ да нѐ направи посигурни?“ (пример: возачки асистенти, системи за рано предупредување).
• Помош за луѓе: „Како може ВИ да им помогне на луѓе со посебни потреби?“ (пример: превод на знаковен јазик, асистивни технологии).
• Образование: „Како ВИ може да ни помогне во учењето?“ (персонализирани лекции).
  

Негативно влијание / Предизвици:

• Губење работни места: „Ако машините прават сѐ, што ќе прават луѓето?“
• Приватност: „Ако ВИ знае сѐ за нас, дали е тоа добро?“ (лични податоци и приватност).
• Грешки и пристрасност: „Што ако ВИ направи грешка? Или е неправедна?“ 
• Зависност: „Ако сѐ прави ВИ, дали ние ќе заборавиме како да размислуваме?“

ВИ е алатка. Како и секоја алатка, таа може да се користи за добро или за лошо. Од нас зависи како ќе ја користиме и како ќе ја развиваме во иднина.


Прашање за размислување: „Замислете да можете да измислите нов уред со ВИ. Што би правел тој? За што би го користеле? Дали би имал некои лоши страни?“

Погледнете ги видеата:

https://www.youtube.com/watch?v=Whr1b6q6EYQ

https://www.youtube.com/watch?v=LzZaIDGwfPo

Правила за етичко користење компјутер

 Етичко користење на компјутер

Етиката е збир на морални принципи кои нè водат како да се однесуваме правилно. Во дигиталниот свет, тоа значи да бидеме одговорни, чесни и со почит кон другите.

Основни правила за етичко користење:

1. Почитување на приватноста: Не гледајте, не копирајте и не споделувајте туѓи лични податоци без дозвола.
2. Нема малтретирање (Cyberbullying): Никогаш не испраќајте навредливи пораки, не ширете лажни гласини или не исмевајте некого онлајн. Тоа боли исто колку и во реалниот живот.
3. Одговорно споделување: Размислете двапати пред да објавите нешто. Дали е соодветно? Дали ќе повреди некого?
4. Нема плагијат: Секогаш наведувајте ги изворите кога користите информации, слики или идеи од интернет. Не претставувајте туѓа работа како ваша.

Лиценциран софтвер и видови лиценцирање

• Што е софтвер? 
• Зошто е важна лиценца?

• Софтверот е нечија интелектуална сопственост (како книга или песна). Лиценцата е дозвола да го користите софтверот под одредени услови.
• Користењето софтвер без лиценца е исто како да крадете.

• Видови лиценцирање:

1. Freeware: Софтвер кој може бесплатно да се преземе и користи неограничено време. Пример: Google Chrome, VLC Media Player, Skype.
2. Shareware: Софтвер кој може бесплатно да се испроба одреден временски период (пробен период), а потоа треба да се купи. Пример: WinRAR, многу игри со демо верзии.
3. Open-Source (Отворен код): Софтвер чиј изворен код е јавно достапен, па секој може да го користи, менува и дистрибуира, честопати бесплатно. Пример: Mozilla Firefox, Linux, LibreOffice.

Безбедно работење и избегнување злоупотреби

• Безбедносни лозинки:

• Користете силни лозинки (комбинација од големи/мали букви, бројки, симболи).
• Не споделувајте ги лозинките.
• Менувајте ги редовно.

• Антивирусна заштита:

• Инсталирајте и редовно ажурирајте антивирусна програма.
• Скенирајте ги USB стиковите.
• Внимателно со лични податоци:
• Не давајте лични податоци (адреса, телефон, училиште) на непознати луѓе онлајн.
• Внимавајте што споделувате на социјалните мрежи.

• Измами (Phishing):

• Не отворајте сомнителни мејлови или линкови.
• Не верувајте во пораки кои ветуваат премногу добро за да бидат вистинити.
  

• "Следен пат кога ќе користите интернет, размислете за правилата што ги научивме денес. Бидете добри дигитални граѓани!"

Домашна работа: Смислете 2-3 правила за "дигитално однесување" во училиштето/одделението.