Вештачка интелигенција (ВИ)

Интелигенција е способност да учиме, да размислуваме, да решаваме проблеми. А дали компјутерите можат да бидат интелигентни?

Вештачка интелигенција (Artificial intelligence), или скратено ВИ (AI), е кога компјутер или машина имитира човечка интелигенција. Тоа значи дека програмираме компјутери да размислуваат, да учат и да решаваат проблеми, исто како што би правел човек.

 „Вештачка“ значи направена од човек, а „интелигенција“ се однесува на способностите што ги дискутиравме.



Примери за ВИ:

• Робот кој може да игра шах подобро од светски шампион. Тоа е ВИ!
• Телефон кој ја разбира вашата говорна наредба. Тоа е исто така ВИ.
• Робот кој може да си ја исчисти собата. Тој мора да знае што е ѓубре, каде да го стави, како да избегне препреки. Тоа е форма на вештачка интелигенција.

Примени на Вештачка Интелигенција во секојдневниот живот

ВИ е насекаде околу нас, дури и да не сме свесни за тоа! Ајде да видиме каде сѐ ја среќаваме.

• Паметни асистенти: Siri, Google Assistant, Alexa (како ни помагаат?).
• Препораки на YouTube/Netflix: „Како тие знаат што ќе ни се допадне да гледаме?“
• Автономни возила: Автомобили што сами возат (иако сѐ уште не се многу распространети, концептот е познат).
• Преведувачи: Google Translate (како помага да комуницираме?).
• Игри: Компјутерски игри со „паметни“ противници.
• Медицина: Како ВИ може да им помогне на лекарите да откријат болести?

Добри и лоши страни на Вештачката Интелигенција

Позитивно влијание:

• Ефикасност и брзина: „Компјутерите се многу брзи. Каде може тоа да ни помогне?“ (пример: брзо пребарување информации, автоматизација на здодевни задачи).
• Безбедност: „Може ли ВИ да нѐ направи посигурни?“ (пример: возачки асистенти, системи за рано предупредување).
• Помош за луѓе: „Како може ВИ да им помогне на луѓе со посебни потреби?“ (пример: превод на знаковен јазик, асистивни технологии).
• Образование: „Како ВИ може да ни помогне во учењето?“ (персонализирани лекции).
  

Негативно влијание / Предизвици:

• Губење работни места: „Ако машините прават сѐ, што ќе прават луѓето?“
• Приватност: „Ако ВИ знае сѐ за нас, дали е тоа добро?“ (лични податоци и приватност).
• Грешки и пристрасност: „Што ако ВИ направи грешка? Или е неправедна?“ 
• Зависност: „Ако сѐ прави ВИ, дали ние ќе заборавиме како да размислуваме?“

ВИ е алатка. Како и секоја алатка, таа може да се користи за добро или за лошо. Од нас зависи како ќе ја користиме и како ќе ја развиваме во иднина.


Прашање за размислување: „Замислете да можете да измислите нов уред со ВИ. Што би правел тој? За што би го користеле? Дали би имал некои лоши страни?“

Погледнете ги видеата:

https://www.youtube.com/watch?v=Whr1b6q6EYQ

https://www.youtube.com/watch?v=LzZaIDGwfPo

Правила за етичко користење компјутер

 Етичко користење на компјутер

Етиката е збир на морални принципи кои нè водат како да се однесуваме правилно. Во дигиталниот свет, тоа значи да бидеме одговорни, чесни и со почит кон другите.

Основни правила за етичко користење:

1. Почитување на приватноста: Не гледајте, не копирајте и не споделувајте туѓи лични податоци без дозвола.
2. Нема малтретирање (Cyberbullying): Никогаш не испраќајте навредливи пораки, не ширете лажни гласини или не исмевајте некого онлајн. Тоа боли исто колку и во реалниот живот.
3. Одговорно споделување: Размислете двапати пред да објавите нешто. Дали е соодветно? Дали ќе повреди некого?
4. Нема плагијат: Секогаш наведувајте ги изворите кога користите информации, слики или идеи од интернет. Не претставувајте туѓа работа како ваша.

Лиценциран софтвер и видови лиценцирање

• Што е софтвер? 
• Зошто е важна лиценца?

• Софтверот е нечија интелектуална сопственост (како книга или песна). Лиценцата е дозвола да го користите софтверот под одредени услови.
• Користењето софтвер без лиценца е исто како да крадете.

• Видови лиценцирање:

1. Freeware: Софтвер кој може бесплатно да се преземе и користи неограничено време. Пример: Google Chrome, VLC Media Player, Skype.
2. Shareware: Софтвер кој може бесплатно да се испроба одреден временски период (пробен период), а потоа треба да се купи. Пример: WinRAR, многу игри со демо верзии.
3. Open-Source (Отворен код): Софтвер чиј изворен код е јавно достапен, па секој може да го користи, менува и дистрибуира, честопати бесплатно. Пример: Mozilla Firefox, Linux, LibreOffice.

Безбедно работење и избегнување злоупотреби

• Безбедносни лозинки:

• Користете силни лозинки (комбинација од големи/мали букви, бројки, симболи).
• Не споделувајте ги лозинките.
• Менувајте ги редовно.

• Антивирусна заштита:

• Инсталирајте и редовно ажурирајте антивирусна програма.
• Скенирајте ги USB стиковите.
• Внимателно со лични податоци:
• Не давајте лични податоци (адреса, телефон, училиште) на непознати луѓе онлајн.
• Внимавајте што споделувате на социјалните мрежи.

• Измами (Phishing):

• Не отворајте сомнителни мејлови или линкови.
• Не верувајте во пораки кои ветуваат премногу добро за да бидат вистинити.
  

• "Следен пат кога ќе користите интернет, размислете за правилата што ги научивме денес. Бидете добри дигитални граѓани!"

Домашна работа: Смислете 2-3 правила за "дигитално однесување" во училиштето/одделението.

Штетни компјутерски програми

Штетни компјутерски програми се софтвер создаден да предизвика штета на компјутерот или да украде информации.

Видови штетни програми:

Вируси: Се прилепуваат на други програми и се шират кога програмата ќе се активира. Како вистински вирус што се прилепува на клетка.

Пример за вирус:: Еден од постарите, но познати вируси е Stuxnet. Едноставно да се каже дека вирусите често ги прават датотеките (фајловите) неупотребливи.

Црви (Worms): Се шират сами преку мрежа, без човечка интеракција. Како вистински црв што ползи сам.

Пример за црв: Conficker беше еден од најраспространетите црви кои брзо се ширеа преку мрежи.

Тројанци (Trojan Horses): Изгледаат како корисна програма (на пр., игра, апликација), но внатре кријат штетен код. Како тројанскиот коњ од приказната.

Пример за тројанец: Често се кријат во лажни верзии на популарни игри или програми. На пример, некој може да ви понуди "бесплатна" верзија на Minecraft или Fortnite која всушност е тројанец.

Како се инфицира компјутерот?

Начини на ширење:

1. Отворање сомнителни е-пошта и прилози: Е-пошта од непознати испраќачи со чудни наслови или прилози. Пример: „Освоивте милион долари! Кликнете овде!“ или е-пошта од банка која не е ваша.
2. Симнување програми од непроверени извори: Нелегални или пиратски софтвери, сомнителни веб-страници.
3. Користење заразени USB-уреди: Внесување УСБ-стик од непознат компјутер.
4. Посети на малициозни веб-страници: Сајтови кои автоматски инсталираат штетен софтвер.

Последици: Бришење податоци, спор компјутер, кражба на лозинки, прикажување реклами.


Како да се заштитиме?

Инсталирај антивирусна програма: Антивирусниот софтвер е како лекар за компјутерот, тој ги скенира и ги отстранува штетните програми.

Познати антивирусни програми:

• Avast Free Antivirus: Популарна бесплатна опција.
• AVG Antivirus Free: Уште една бесплатна и добро позната програма.
• Kaspersky Standard/Plus: Една од најмоќните платени опции.
• ESET NOD32 Antivirus: Исто така многу ефикасен платен антивирус.
• Windows Defender: Вграден во Windows оперативниот систем, нуди основна заштита.

Редовно ажурирајте го софтверот: Оперативниот систем (Windows, macOS) и програмите треба да се ажурираат за да имаат најнови заштити од нови закани.


Бидете внимателни со е-пошта и линкови: Не отворајте сомнителни е-пошта и не кликајте на непознати линкови.


Симнувајте софтвер само од доверливи извори: Апликации од официјални продавници (Google Play Store, Apple App Store, Microsoft Store), познати веб-страници на производители.


Користете силни лозинки: Комбинација од големи/мали букви, бројки и симболи. На пример: Moja_Lozinka#2025! е многу подобра од 123456.


Правете резервни копии (backup) на важни податоци: Многу е важно да имаме копија од нашите слики, документи и видеа на надворешен диск или во cloud (на пр., Google Drive, OneDrive), во случај компјутерот да се зарази и податоците да се изгубат.


Запомнете: Секогаш бидете внимателни и размислувајте пред да кликнете или симнете нешто!


Активност за дома: Разговарајте со родителите за антивирусната програма што ја користите дома или истражете некоја позната антивирусна програма.

Различни ИТ уреди и нивни карактеристики

     Денес, најчесто користени ИТ уреди се десктоп компјутерите, лаптопите, таблетите и смартфоните.

1.     Десктоп компјутер

Опис:

    Хардвер: Куќиште (во кое се наоѓаат матична плоча, процесор, RAM меморија, хард диск), монитор, тастатура, глувче, звучници.

    Софтвер: Оперативен систем (Windows, macOS, Linux), канцелариски програми, игри.

    Карактеристики: Голем, моќен, најчесто не е пренослив, лесен за надградба на компоненти, најдобар за задачи кои бараат голема процесорска моќ (графички дизајн, програмирање, напредни игри).

 

2.     Лаптоп 

Опис:
Хардвер: Сè е интегрирано во една компактна целина – екран, тастатура, подлога на допир (touchpad), батерија, сите внатрешни компоненти.
Софтвер: Сличен на десктоп компјутерите – оперативни системи (Windows, macOS), разни апликации.
Карактеристики: Пренослив, помал и полесен од десктоп, има батерија за работа без струја, погоден за учење, работа, патувања. Потешко се надградува.

3.     Таблет

Опис:

    Хардвер: Главно екран на допир (touchscreen), батерија, внатрешни компоненти, често имаат камери. Нема физичка тастатура и глувче (може да се поврзат).

    Софтвер: Обично користат мобилни оперативни системи (Android, iOS) и апликации (апликации за читање, цртање, мултимедија).

    Карактеристики: Многу пренослив, лесен, долго траење на батеријата, идеален за читање, гледање видеа, сурфање на интернет, играње лесни игри, учење со интерактивни апликации. Помалку моќен од лаптоп/десктоп.

4.     Смартфон 

Опис:

    Хардвер: Најмал од сите, екран на допир, камери, микрофон, звучник, сензори, батерија.

    Софтвер: Мобилни оперативни системи (Android, iOS), огромна разновидност на апликации (комуникација, социјални мрежи, навигација, игри, продуктивност).

    Карактеристики: Најпренослив, секогаш со нас, комбинира телефонски функции со компјутерски, лесен за комуникација, фотографирање, брз пристап до информации.

5.     Споредба на ИТ уреди 

Активност: Пополнете ја табелата, споредувајќи ги уредите по клучни карактеристики:

Каракеристика/уред	Десктоп	Лаптоп	Таблет	Смартфон
Преносливост (мала, голема, многу голема, најголема)
Големина (мал, голем, среден, најмал)
Моќност (најголема, голема, средна, мала-за комплексни задачи)
Екран на допир (не(дополнително), не(дополнително), да, да)
Главен влезен уред (тастатура/ глувче, тастатура/touchpad, екран на допир, екран)
Типична намена (игри/работа/програмирање, работа/учење/патување, читање/мултимедија/лесно сурфање, комуникација/фотографирање/брз интернет)

                Нема најдобар уред, туку најсоодветен за одредена намена!

• Повторување:
• „Кои се четирите ИТ уреди за кои зборувавме денес?“
• „Која е најголемата разлика меѓу десктоп компјутер и лаптоп?“
• „Која е главната разлика меѓу таблет и смартфон?“
• Домашна задача (по избор):
• Напиши еден краток параграф за тоа кој ИТ уред би го избрал/а и зошто, земајќи ги предвид неговите карактеристики и твоите потреби.
• Размисли за уште некој ИТ уред што го користиш и опиши го накратко (на пр. паметен часовник, паметен телевизор).

Историјат на компјутерскиот развој

 

1. Рани механички уреди (пред 20-ти век) 

• Абакус: Најстариот познат уред за пресметување.
• Карактеристика: Рачен уред, за основни аритметички операции.
• Механички калкулатори (Паскалина, Лајбниц):
• Карактеристика: Први машини што вршеле операции автоматски (со запченици), но биле многу големи и сложени.
• Чарлс Бебиџ и Ада Лавлејс:
• Карактеристика: Чарлс Бебиџ е познат како „Таткото на компјутерот“ поради неговите идеи за Аналитичката машина. Ада Лавлејс ја напишала првата програма. Машините не биле целосно изградени, но нивните идеи биле клучни.

2. Прва генерација на компјутери (1940-ти – 1950-ти) 

• Вакуумски цевки: Главна електронска компонента.
• Карактеристики:
• Големина: Огромни (зафаќале цели простории).
• Брзина: Многу бавни споредено со денешните.
• Потрошувачка на енергија: Огромна, многу се загревале.
• Програмирање: Многу тешко, со машински јазик (единици и нули).
• Примери: ENIAC, UNIVAC.
• Примена: Главно за воени цели (пресметки за балистика) и научни истражувања.

3. Втора генерација на компјутери (1950-ти – 1960-ти) 

Транзистори: Ја заменуваат вакуумската цевка.

• Карактеристики:
• Големина: Помали од првата генерација.
• Брзина: Побрзи.
• Потрошувачка на енергија: Помала, помалку се загреваат.
• Програмирање: Се појавуваат првите програмски јазици (FORTRAN, COBOL).
• Примери: IBM 7000 серија.

4. Трета генерација на компјутери (1960-ти – 1970-ти)

Интегрирани кола (Integrated Circuits - ICs): Многу транзистори на еден мал чип.

• Карактеристики:
• Големина: Многу помали (мини компјутери).
• Брзина: Многу побрзи.
• Потрошувачка на енергија: Помала.
• Програмирање: Полесно, поразвиени програмски јазици.
• Оперативни системи: Се појавуваат првите оперативни системи.
• Примери: IBM System/360.

5. Четврта генерација на компјутери (1970-ти – денес) 

• Микропроцесори (Microprocessors) / VLSI (Very Large Scale Integration): Милиони транзистори на еден чип.
• Карактеристики:
• Големина: Од персонални компјутери до лаптопи, таблети, смартфони.
• Брзина: Екстремно брзи.
• Потрошувачка на енергија: Релативно ниска.
• Прифатливост: Достапни за широката јавност.
• Мрежи: Развој на компјутерски мрежи и Интернет.
• Примери: Првиот персонален компјутер (Apple II, IBM PC), модерни компјутери.

Активности за повторување на содржината:

• Наведете по една карактеристика за секоја генерација (големина, компонента, брзина).
• Прашање за размислување: „Како мислите дека ќе изгледаат компјутерите во иднина?“ (Вештачка интелигенција, квантни компјутери – на кратко).
• Домашна задача:Истражувај и напиши нешто интересно што го научи за историјата на компјутерите или нацртај како го замислуваш компјутерот од иднината.