Различни ИТ уреди и нивни карактеристики

     Денес, најчесто користени ИТ уреди се десктоп компјутерите, лаптопите, таблетите и смартфоните.

1.     Десктоп компјутер

Опис:

    Хардвер: Куќиште (во кое се наоѓаат матична плоча, процесор, RAM меморија, хард диск), монитор, тастатура, глувче, звучници.

    Софтвер: Оперативен систем (Windows, macOS, Linux), канцелариски програми, игри.

    Карактеристики: Голем, моќен, најчесто не е пренослив, лесен за надградба на компоненти, најдобар за задачи кои бараат голема процесорска моќ (графички дизајн, програмирање, напредни игри).

 

2.     Лаптоп 

Опис:
Хардвер: Сè е интегрирано во една компактна целина – екран, тастатура, подлога на допир (touchpad), батерија, сите внатрешни компоненти.
Софтвер: Сличен на десктоп компјутерите – оперативни системи (Windows, macOS), разни апликации.
Карактеристики: Пренослив, помал и полесен од десктоп, има батерија за работа без струја, погоден за учење, работа, патувања. Потешко се надградува.

3.     Таблет

Опис:

    Хардвер: Главно екран на допир (touchscreen), батерија, внатрешни компоненти, често имаат камери. Нема физичка тастатура и глувче (може да се поврзат).

    Софтвер: Обично користат мобилни оперативни системи (Android, iOS) и апликации (апликации за читање, цртање, мултимедија).

    Карактеристики: Многу пренослив, лесен, долго траење на батеријата, идеален за читање, гледање видеа, сурфање на интернет, играње лесни игри, учење со интерактивни апликации. Помалку моќен од лаптоп/десктоп.

4.     Смартфон 

Опис:

    Хардвер: Најмал од сите, екран на допир, камери, микрофон, звучник, сензори, батерија.

    Софтвер: Мобилни оперативни системи (Android, iOS), огромна разновидност на апликации (комуникација, социјални мрежи, навигација, игри, продуктивност).

    Карактеристики: Најпренослив, секогаш со нас, комбинира телефонски функции со компјутерски, лесен за комуникација, фотографирање, брз пристап до информации.

5.     Споредба на ИТ уреди 

Активност: Пополнете ја табелата, споредувајќи ги уредите по клучни карактеристики:

Каракеристика/уред	Десктоп	Лаптоп	Таблет	Смартфон
Преносливост (мала, голема, многу голема, најголема)
Големина (мал, голем, среден, најмал)
Моќност (најголема, голема, средна, мала-за комплексни задачи)
Екран на допир (не(дополнително), не(дополнително), да, да)
Главен влезен уред (тастатура/ глувче, тастатура/touchpad, екран на допир, екран)
Типична намена (игри/работа/програмирање, работа/учење/патување, читање/мултимедија/лесно сурфање, комуникација/фотографирање/брз интернет)

                Нема најдобар уред, туку најсоодветен за одредена намена!

• Повторување:
• „Кои се четирите ИТ уреди за кои зборувавме денес?“
• „Која е најголемата разлика меѓу десктоп компјутер и лаптоп?“
• „Која е главната разлика меѓу таблет и смартфон?“
• Домашна задача (по избор):
• Напиши еден краток параграф за тоа кој ИТ уред би го избрал/а и зошто, земајќи ги предвид неговите карактеристики и твоите потреби.
• Размисли за уште некој ИТ уред што го користиш и опиши го накратко (на пр. паметен часовник, паметен телевизор).

Историјат на компјутерскиот развој

🖥️ Од абакус до паметни телефони: Како се развиваа компјутерите?

Дали некогаш сте се запрашале како изгледале компјутерите пред да станат толку мали што можат да ги собере во нашиот џеб? Денес ќе тргнеме на патување низ времето за да откриеме како луѓето сметале во минатото и како настанал првиот вистински компјутер.

1. Ран период: Механички помагала за сметање

Пред да постои струјата, луѓето измислувале механички направи за побрзо пресметување:

• Абакус (Сметалка): Најстарото помагало за сметање, создадено пред повеќе од 5000 години. Состои од дрвена рамка со топчиња што се поместуваат по жици.

• Паскалина: Првата механичка машина за собирање и одземање, измислена од Блез Паскал во 17 век. Работела на принципот на запчаници.

• Аналитичка машина: Втората половина на 19 век, Чарлс Бебиџ (таткото на компјутерите) дизајнирал механичка машина со сите делови на современ компјутер: влезна единица, меморија и процесор.

Дрвен абакус со топчиња. Source: nomer108 / Getty Images

Аналитичката машина на Бебиџ. Source: DE AGOSTINI PICTURE LIBRARY / De Agostini/Getty Images

ENIAC зафаќал цела соба. Source: Apic / Getty Images

2. Генерации на електронски компјутери

Со откривањето на електричната енергија, започнува ерата на современите компјутери кои ги делиме во четири основни генерации:

Генерација	Основна технологија	Главни карактеристики	Пример
I Генерација (1940-1955)	Електронски цевки	Огромни (зафаќале цели соби), трошеле многу струја, често се расипувале.	ENIAC
II Генерација (1955-1965)	Транзистори	Помали, побрзи, посигурни и трошеле помалку енергија од првите.	IBM 7090
III Генерација (1965-1971)	Интегрирани кола (чипови)	Значително намалување на димензиите, поевтини, со работа на повеќе програми одеднаш.	IBM System/360
IV Генерација (1971-денес)	Микропроцесори	Мали димензии, изум на личниот компјутер (PC), лаптопите и паметните телефони.	Современи компјутери

💡 Брз тест за проверка на знаењето

Решете ги следниве прашања во вашите тетратки:

1. Кое е најстарото познато помагало за сметање?

   • а) Паскалина

   • б) Абакус

   • в) ENIAC

2. Која технологија се користела во Првата генерација компјутери?

   • а) Транзистори

   • б) Микропроцесори

   • в) Електронски цевки

3. Зашто Чарлс Бебиџ се смета за „татко на компјутерите“? (Одговорете со една реченица)

✏️ Практична вежба 

Задачa: Нацртајте ја и пополнете ја следнава табела за да ги споредите карактеристиките на компјутерите тогаш и денес:

• ENIAC (I генерација): 

• Големина (                  ) | Брзина (              ) | Намена (            )

• 
  

• Современ Лаптоп/Смартфон (IV генерација):  

• Големина (                ) | Брзина (                 ) | Намена (              )

Квиз

Табеларни пресметувања (Microsoft Office Excel)

Програмите за табеларни пресметувања, како што е Microsoft Excel, се моќни дигитални алатки чија главна улога е да организираат, анализираат и визуелизираат податоци.

Замислете ги како паметна дигитална тетратка со квадратчиња која може сама да смета. Нивната основна работа е да внесат ред во хаосот од информации.

Клучните улоги се:

• Организација на податоци: Основната функција е да се внесат информации (текст, броеви, датуми) во структурирана табела, составена од редици (нумерирани) и колони (означени со букви). Пресекот на една редица и една колона се вика ќелија.

• Автоматски пресметки: Најголемата предност е можноста за автоматско извршување на математички операции. Со помош на едноставни операции или сложени формули, Excel може веднаш да собира илјадници броеви, да пресметува просек, проценти и многу повеќе. Ако промените еден број, резултатот автоматски се ажурира.

• Визуелизација на податоци: Тие овозможуваат сложените податоци и броеви да се претворат во лесно разбирливи графикони и дијаграми (на пр. столбест, кружен). Ова помага визуелно да се претстават резултати, трендови или споредби.

• Управување со податоци: Корисни се за креирање на секакви листи и евиденции, како на пример: правење буџети, следење на оценки, креирање распореди, водење евиденција на инвентар и слично.

---

Како се стартува Microsoft Office Excel

Еве ги најчестите начини:

Начин 1: Преку Start менито (најчест начин)

1. Кликнете на копчето Start (иконата со логото на Windows) во долниот лев агол на екранот.

2. Лизгајте низ листата со сите инсталирани програми подредени по азбучен ред.

3. Пронајдете ја папката Microsoft Office или директно програмата Excel (обично со зелена икона и буквата „X“).

4. Кликнете на неа за да ја стартувате.

Начин 2: Преку лентата за пребарување (најбрз начин)

1. Кликнете на иконата за пребарување (лупа) на лентата со задачи (Taskbar) или директно на Start менито.

2. Започнете да го пишувате зборот Excel.

3. Уште по првите неколку букви, програмата ќе се појави како најдобар резултат.

4. Кликнете на иконата на Excel за да ја отворите.

Начин 3: Преку икона на работната површина (Desktop)

• Доколку имате икона (кратенка, shortcut) од Excel на вашата работна површина, едноставно кликнете двапати на неа со левото копче од глувчето.

Што се случува потоа?
Откако ќе се стартува програмата, ќе се појави почетен екран каде што можете да изберете дали сакате да отворите веќе постоечки документ или да започнете нов. За да започнете со работа, одберете „Празна работна тетратка“ (Blank workbook).

 

Основни поими:

• Работна тетратка (Workbook): Целиот документ во Excel што го зачувуваме. Можеме да го замислиме како една тетратка со листови.

• Работен лист (Worksheet): Една страница или еден лист во работната тетратка. Долу можеме да видиме јазичиња со имиња како „Sheet1“, „Sheet2“ и можеме да додаваме нови листови.

• Колона (Column): Вертикален ред на ќелии. Колоните се означени со буквите од азбуката: A, B, C, D... (Наставникот со глувчето означува цела колона за визуелно да ја прикаже).

• Редица (Row): Хоризонтален ред на ќелии. Редиците се означени со броеви: 1, 2, 3, 4... (Наставникот означува цела редица).

• Ќелија (Cell): Основната единица во Excel – еден правоаголник каде што внесуваме податоци. Секоја ќелија има своја единствена адреса, која се добива со спој на буквата од колоната и бројот на редицата. На пример: А1, C5, F10. Активната ќелија е онаа што е моментално селектирана и има задебелена рамка.

• 
  

• Задача: Да креираме и уредиме прегледен распоред на часови.

  Чекор 1: Внесување на основните податоци

  1. Во ќелијата A1, напишете го насловот: Распоред на часови за VII-1/2/3.

  2. Во редицата 2, внесете ги деновите: во B2 Понеделник, во C2 Вторник и така натаму до Петок.

  3. Во колоната А (почнувајќи од A3), внесете ги броевите на часовите: 1. час, 2. час, 3. час.

  Чекор 2: Користење на Автоматско пополнување (Autofill)

  • Наместо рачно да ги пишувате сите часови, селектирајте ги ќелиите А3, А4 и А5. Во долниот десен агол на селекцијата ќе видите мало црно квадратче. Кликнете и повлечете надолу до 7. час. Excel автоматски ќе ги пополни останатите.

  Чекор 3: Форматирање на насловот

  1. Селектирајте ги ќелиите од A1 до F1.

  2. Од менито Home, кликнете на копчето Merge & Center (Спој и центрирај). Ќелиите ќе се спојат во една голема ќелија, а текстот ќе биде во средина.

  3. Променете ја големината на фонтот на 16 и направете го текстот Bold (задебелен).

  4. Со алатката Fill Color (Боја на позадина), обојте ја ќелијата со светло сина боја.

  Чекор 4: Форматирање на деновите и часовите

  1. Селектирајте ги сите денови (од B2 до F2). Поставете го текстот да биде Bold и центриран (Center).

  2. За да биде поинтересно, селектирајте ги повторно и од алатката Orientation (Ориентација), изберете Angle Counterclockwise (Текст под агол).

  3. Селектирајте ги часовите (од А3 до А9) и направете ги Bold.

  Чекор 5: Менување на димензии и додавање рамки

  1. Поставете го глувчето помеѓу колоните B и C горе кај буквите, додека не се претвори во двојна стрелка. Кликнете и повлечете за да ја зголемите ширината на колоната. Направете го истото за сите колони за да има доволно простор.

  2. Селектирајте ја целата табела (од А1 до F9).

  3. Од алатката Borders (Рамки), прво изберете All Borders (Сите рамки) за да се појават линии помеѓу сите ќелии.

  4. Потоа, повторно од истата алатка, изберете Thick Outside Border (Дебела надворешна рамка) за да ја истакнете целата табела.

  Чекор 6: Пополнување и финално уредување

  1. Пополнете го распоредот со неколку предмети.

  2. Изберете различни бои за позадина (Fill Color) за различни предмети (на пр. сите полиња со „Математика“ да бидат жолти, „Македонски јазик“ зелени итн.).

  3. Осигурете се дека сите податоци во табелата се порамнети во средината на ќелиите (селектирајте ги сите ќелии и кликнете Center и Middle Align).